Patent hüququ əqli mülkiyyət hüquqları içərisində zamanla daha çox müzakirə mövzusuna çevrilən, özünün hüquqi təbiətinə görə daha çox “inhisarçı” xarakterdə olan hüquqlardandır. Ümumilikdə, müstəsna hüquqlar əqli mülkiyət hüquqlarının bazasını təşkil etsə də, bu hüquqların təsiri patent hüququnda özünü daha sərt formada büruzə verir. Bu dəfə ölkəmiz üçün aktual olmasa da, dünya çapında, xüsusilə inkişaf etməkdə olan və zəif inkişaf etmiş ölkələr üçün aktual olan bir məsələdən bəhs edəcəm: məcburi lisenziya.
Patentə malik olmaq 20 illik zaman kəsiyində patentdən istifadəyə icazə vermək və ya ondan qanunsuz istifadəyə mane olmaq deməkdir. Qısacası, patent patentin predmeti olan obyektdən istifadə etmək üçün müstəsna hüquq verir. Bu hüquqlar bəzən “qanuni monopolist” hüquqlar hesab edilir, çünki müəyyən ərazidə innovativ texnologiyanın qanuni sahibi yalnız patent sahibi ola bilir. Bu isə digər şəxslərin həmin obyektdən istifadə etmək üçün patent sahibinə müraciətini və tərəflər arasında razılaşmanın olmasını şərtləndirir. Nəticə etibarilə patent sahibi patentlə bağlı hüquqlarından gəlir əldə etmək istədikdə, üçüncü şəxslər patentin istifadəsinə görə lisenziya müqaviləsi bağlamaldır. Patent sahibi olmayan istənilən hüquqi və ya fiziki şəxs ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsindən yalnız patent sahibinin razılığı ilə, lisenziya müqaviləsi əsasında istifadə edə bilər.
Bu halda lisenziya müqaviləsinə görə patent sahibi (lisenziar) ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsindən istifadə hüququnu müqavilədə nəzərdə tutulmuş həcmdə başqa hüquqi və ya fiziki şəxsə (lisenziata) verir. “Müqavilədə nəzərdə tutulmuş həcmdə” ifadəsi patentdən istifadə edəcək şəxsin malik olacağı hüquqların dairəsini müəyyən edir. Məsələn, əgər patentin predmeti dərman vasitəsidirsə, lisenziata həmin dərman vasitəsinin istehsalı, satışı, satış üçün təklif olunması və ya bu məqsədlər üçün idxal hüquqları və ya sadalanan hüquqların bir qrupu verilə bilər.
Lakin bəzən elə hallar yaranır ki, patent sahibinin malik olduğu müstəsna hüquqlar cəmiyyətin həyati ehtiyaclarının qarşılanmasına mane olur. Məsələn, dərmanlar kimi. Xüsusilə, COVİD 19 pandemiyası bu baxımdan məcburi lisenziyanı yenidən gündəmə gətirdi.
Yuxarıda patentdən istifadənin patent sahibinin razılığına əsaslandığını qeyd etmişdik, lakin məcburi lisenziyada bu özünü doğrultmur. Belə ki, “Patent haqqında” AR Qanununun 20-ci maddəsinə əsasən patent sahibi və ya onun varisi patentin verildiyi tarixdən 3 il müddətində ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsindən üzürsüz səbəbə görə istifadə etmədikdə, istifadəyə ciddi hazırlıq görmədikdə, yaxud istifadəni 3 ildən artıq dayandırdıqda və bu müddət qurtardıqdan sonra lisenziya verməkdən imtina etdikdə, istənilən hüquqi və ya fiziki şəxs ixtira, faydalı model və sənaye nümunəsindən istifadə üçün məcburi lisenziya verilməsi barədə məhkəməyə iddia ilə müraciət edə bilər.
tutuip@law.blog 